Frjósemisvandamál

Hvað eru frjósemisvandamál?

Hér má meðal annars nefna orsakir eins staðsetningu og uppbyggingu legs, stíflur í eggjaleiðurum, örvef í kviðarholi, grindarholi og legi. Margar konur hafa gott og heilbrigt magn eggja, en upplifa vandamál þegar eggið á að ferðast frá eggjastokkum til legs, eða að eggið festist ekki rétt í leginu.

Meðallengd tíðahrings er 28 dagar, en það er ekki óalgengt að hann sé nokkrum dögum lengri eða styttri. Æskilegt er að tíðahringurinn sé sem reglulegastur og aå lengd hans breytist aðeins um nokkra daga frá mánuði til mánaðar. Fyrsti dagur tíðahrings hefst á fyrsta degi blæðinga og egglos á sér stað um það bil 14 dögum fyrir næstu blæðingar.

Ef tíðahringurinn þinn er 28 dagar, þá verður egglos því á degi 14.

Orsakir frjósemisvandamála

Hjá konum:

• Þrenging eða lokun eggjaleiðara (oft vegna endurtekinna sýkinga/bólgu í kynfærum)
• Samvextir í kviðarholi við eggjaleiðara og eggjastokka (oft vegna bólgu í kynfærum eða botnlangabólgu)
• Skortur á egglosi eða truflanir á egglosi
• Legslímuflakk (endómetríósa)
• Samsetning margra orsaka

Hjá karlmönnum:

• Sjúkdómar eða aðrar truflanir í pung eða eistum
• Bólgur og/eða sýkingar í eistum (oft tengt hettusótt)
• Eistu síga seint niður í pung
• Samsetning margra orsaka

Greining á frjósemisvandamálum hjá konum

• • Fyrri sýkingar í kynfærum geta dregið úr líkum á þungun. Ef þú hefur til dæmis fengið sýkingu eins og klamydíu eða lekanda getur örvefur hafa myndast í eggjaleiðurum, sem kemur í veg fyrir að egg og sáðfrumur komist leiðar sinnar.

• • ​Greining á frjósemisvandamálum hefst oft hjá heimilislækni. Þar er framkvæmd kvensjúkdómaskoðun ásamt ýmsum blóðprufum. Þær eru notaðar til að meta hormónastöðu konunnar. Með því að taka blóðprufu eftir egglos er hægt að mæla magn prógesteróns í blóðinu og þannig staðfesta að egglos hafi átt sér stað.

• • Í framhaldi gæti í sumum tilvikum verið framkvæmd ómskoðun á kvenkynfærum og mögulega rannsókn á gegndræpi eggjaleiðara. Rannsókn á konunni fer fram samhliða rannsókn á manninum.

• • ​Ef kona er með óeðlileg hormónagildi mun hún yfirleitt hafa óreglulegan tíðahring. Hormónajafnvægið má, eins og áður segir, meta með blóðprufum. Grunnrannsóknir á hormónum fela í sér mat á helstu kynhormónum: FSH (brúðfrumnakveikja) og LH (gulbúskveikja). Þessi hormón veita lækni oft gagnlegar upplýsingar um mögulegar ástæður þess að þungun hefur ekki tekist. Að auki gefa þau vísbendingar um hversu stóra hormónaskammta ætti að nota við hormónameðferð.

• • ​Samhliða mælingu á kvenhormóninu estrógeni má í sumum tilvikum fá frekari upplýsingar á mælingum á öðrum hormónum, svo sem prólaktíni og TSH (skjaldvakakveikja) ásamt karlhormóni. Gildi þessara hormóna eru oft óeðlileg við óreglulegar blæðingar og skort á egglosi. Líkt og FSH og LH eru prólaktín og TSH framleidd í heiladingli.

Greining á frjósemisvandmálum hjá körlum

• ​Frjósemi karla er metin með sæðisrannsókn. Við rannsóknina er skoðaður styrkur sæðisfrumna, það er hversu margar sæðisfrumur eru í sýninu.
• Að auki er metin hreyfanleiki sæðisfrumnanna og lögun þeirra.

Gæði sæðis getur verið breytileg og því getur verið góð hugmynd að framkvæma fleiri en eina rannsókn til að fá skýrari mynd af gæðunum.

Tíðaverkir og frjósemi

Tíðahringur ætti að ganga fyrir sig án verkja. Ef þú finnur fyrir tíðaverkjum eða verkjum í kringum egglos er það ekki eitthvað sem þú þarft einfaldlega að sætta þig við. Starfsemi legsins getur valdið vægum, daufum óþægindum, en hún á ekki að valda sterkum verkjum. Verkir geta verið merki um að aðstæður í kringum grindarholslíffærin séu ekki eins og þær eiga að vera og að legið eigi erfitt með að sinna hlutverki sínu.

Í tíðahring á legið að geta lyfst, dregist saman og útvíkkað. Tíðaverkir geta því gefið þér vísbendingu um ástandið í kringum legið og getu þess til að framkvæma þessa starfsemi.

Staðsetning legsins og frjósemi

Staðsetning legsins hefur mikla þýðingu fyrir getu þess til að starfa eðlilega og þar með einnig fyrir líkur á þungun.

Legið er staðsett neðst í grindarholinu, milli þvagblöðru og endaþarms. Það getur legið meira fram yfir þvagblöðruna (anteverted) eða meira aftur í átt að endaþarmi (retroverted). Þessar stöður teljast eðlilegar og hafa almennt ekki mikil áhrif á starfsemi legsins, svo framarlega sem það hefur svigrúm til hreyfinga þar sem það liggur.

Hjá sumum beygist legið einnig aftur á bak (retroflexed) og það getur valdið því að legið hafi ekki nægilegt rými til að hreyfast eins og það á að gera.

Fyrir og á meðan á tíðablæðingum stendur getur legið allt að þrefaldast að stærð.

Ef þessi útvíkkun getur ekki átt sér stað, á legið erfitt með að dragast rétt saman þegar það á að losa sig við legslímhúðina. Á sama hátt getur verið erfitt að byggja upp nýja og sterka slímhúð.

Leg sem beygist aftur á bak er ekki eitthvað sem einstaklingur getur sjálfur haft áhrif á. Staðan getur verið afleiðing áverka, fæðingar, örvefs eftir skurðaðgerðir, samvaxta, legslímuflakks (endómetríósu) o.fl.

Ef þú ert með leg sem eygist mikið aftur á bak geta verkir oft komið fram í mjóbaki á meðan á tíðablæðingum stendur.

Þetta er vegna þess að legið, í tilraun sinni til að rétta úr sér, þrýstir á endaþarm og spjaldhrygg. Vegna erfiðra starfsskilyrða getur einnig komið fram dökkt, gamalt blóð í byrjun tíða. Dökka blóðið er afleiðing þess að legið hefur ekki getað tæmst að fullu og blóðið hefur því setið þar síðan síðustu á blæðingum. Þetta skapar óhagstæð skilyrði fyrir frjóvgað egg og því verður heilbrigð þungun ólíklegri.

Markmið með meðferð við tíðaverkjum er að bæta starfsskilyrði legsins. Osteópatíumeðferð getur stuðlað að auknu blóðflæði, bættum hreyfanleika og betra taugaboðefnaflæði til líffæra í grindarholi. Þetta getur aukið líkur á þungun.

Örvefur og frjósemi kvenna

Skurðaðgerð skilur alltaf eftir sig örvef. Ferlið hefst strax nokkrum dögum eftir aðgerð.

Örvefur og lækningarferlið

Þegar talað er um örvef er ekki eingöngu átt við sýnilegt ör á húð.  Örvefur getur líka myndast inni í kviðarholi,  t.d. eftir aðgerð. Í lækningarferlinu dregst örvefur saman og í sumum tilvikum getur hann myndað tengsl við líffæri.

Örvefur þarf þó ekki alltaf að vera afleiðing skurðaðgerðar.

Hann getur einnig myndast eftir áverka, fall eða vegna endurtekinna sýkinga, sem dæmi þvagfærasýkinga, klamydíu eða annarra kynsjúkdóma. Í slíkum tilfellum liggur örvefurinn nálægt legi og eggjaleiðurum.

Þegar örvefur er til staðar hindrar hann blóðflæði. Því verður erfiðara fyrir súrefni og næringarefni að berast um eggjaleiðara og einnig erfiðara að losna við úrgangsefni. Örvefur í eggjaleiðurum getur oft myndað lítil „hár“ eða þræðinga, sem gerir eggjum erfiðara fyrir að ferðast og festast í slímhúð. Þetta getur leitt til þess að eggið frjóvgast ekki eða festist utan legs (utanlegsþungun).

Þvagblaðran þarf að geta geymt allt að hálfan lítra af vökva og því þurfa leg og endaþarmur að geta hreyfst í allar áttir til að aðlagast yfir daginn. Dagana fyrir tíðir stækkar legið og getur þrefaldast að stærð.

Eggjastokkunum má líkja við svamp. Þegar þeir losa sig við úrgangsefni er svampurinn kreistur saman og þegar þrýstingurinn losnar dregur hann í sig nýja næringu. Ef hann er stöðugt undir þrýstingi virkar þessi starfsemi ekki sem skyldi.

Það eru engar taugar til staðar í örvef, og því getur hann togað mikið í vefina í kringum sig.

Ef örvefur hefur áhrif á setutaugina (ischias-taugina) getur kona fundið fyrir einkennum í rasskinnum, aftanverðum lærum og jafnvel niður í fætur.

Líffæri eru ítauguð af sjálfvirka taugakerfinu og því finnum við ekki beinan sársauka í þeim. Verkirnir leiða þess í stað í aðra vefi eins og vöðva og liðbönd og mögulega í hrygginn.

Truflanir í líffærum geta skapað viðbrögð í taugakerfinu sem leiða til spennu í vöðvum. Þess vegna er spennustig í mismunandi vöðvum kannað til að staðsetja uppruna vandans.

Meðferð getur því farið tvær leiðir: annars vegar er hægt að vinna beint á vandanum til að losa spennu og hins vegar að meðhöndla spennta vöðva til að losa óbeint um spennu í líffærunum.

Mjaðmabeygjan og frjósemi

Mjaðma- og lundarvöðvinn (m. iliopsoas) er djúpur vöðvi sem liggur frá lendhryggjarliðum og niður í átt að æxlunarfærunum.

Mjaðma- og lundarvöðvinn er eini vöðvinn sem tengir hryggsúluna beint við fæturna. Því þarf hún að vera sterk, teygjanleg og aðlagast stöðugt að því hvernig hún er notuð. Vegna staðsetningar sinnar vinnur hún náið með þindinni. Hún tengist því einnig óbeint önduninni og dæluvirkni innri líffæra.

Taugar og æðar legsins og eggjastokkanna liggja framhjá og í gegnum vöðvann.

Spenna getur því leitt til skerts blóðflæðis til æxlunarfæranna og grindarinnar.

Hvernig getur mjaðmar- og lundarvöðvinn orðið ertur?

Vöðvar aðlagast eftir því hvernig þeir eru notaðir. Þetta þýðir að vöðvar geta orðið fyrir áhrifum af til dæmis skekkju í mjöðmum, röngum vinnustellingum og slæmri líkamsstöðu. Ef mjaðma- og lundarvöðvinn þarf yfir lengri tíma að aðlagast álagi getur hann styst og orðið stirður.

Vöðvinn er einnig viðkvæmur fyrir streitu og kvíða. Ef þú hefur fundið fyrir langvarandi streitu getur það einnig haft áhrif á vöðvann.

Hvað getur maður sjálfur gert við barnleysi – góð ráð

• • Djúp öndun
    Anda djúpt þannig að neðri hluti kviðar (við nafla) þenst út þegar þú andar að þér. Hér á að reyna að forðast að aðeins efri hluti brjóstkassans hreyfist við innöndun. Gott getur verið að taka 15 djúpa andardrætti, 5 sinnum á dag, til að örva hreyfanleika líffæranna.

• • Draga úr streitu og styðja við hjásemjuhluta sjálfvirka taugakerfisins
    Sálræna kerfið okkar hefur mikil áhrif. Mikilvægt er að geta takmarkað streitu í daglegu lífi og starfi, þannig að á ákveðnum tímabilum sé dregið úr virkni semjuhluta sjálfvirka taugakerfisins (sympathetic nervous system) og í staðinn örva hjásemjuhluta sjálfvirka taugkerfisins (parasympathetic nervous system. Þetta er hluti sjálvirka taugakerfisins sem verður virkt í hvíld og við meltingu.

    Tilfinningar skipta hér miklu máli. Tilfinningar eins og gleði, löngun, ást og hvatning örva framleiðslu hormóna á borð við oxýtósín, dópamín og serótónín. Þessi hormón hafa jákvæð áhrif á restina af hormónakerfi líkamans. Að finna fyrir gleði og jákvæðni styður þannig við hjásemjuhluta sjálfvirka taugakerfisins, sem getur bætt lækningargetu líkamans og starfsemi meltingarkerfisins.

• • Teygjur fyrir mjaðmir
    Reglulegar teygjur fyrir vöðva sem sjá um að beygja mjaðmir (m. psoas) geta hjálpað til við að losa spennu í grindar- og kviðsvæði og þannig bætt blóðflæði og hreyfanleika á svæðinu.

Meðferð við frjósemisvandamálum

Ofangreind dæmi eru aðeins brot af því sem getur haft áhrif á frjósemi og því munum við ávallt leggja áherslu á líkama þinn, einkenni þín og fyrri sögu. Þannig getum við sérsniðið meðferðaráætlun sem hentar þér.

Meðferðin mun yfirleitt beinast að því að skapa hreyfanleika í líffærum grindarholsins og þannig bæta aðstæður og starfsemi legs, eggjastokka og eggjaleiðara. Við losum örvef handvirkt með hjálp osteópatískra aðferða og stuðlum þannig að betra blóðflæði.

Osteópatískt frjósemishvetjandi meðferðarferli getur staðið eitt og sér, en má einnig sameina með læknisfræðilegri meðferð.