Slitgigt

Hvað er slitgigt?

Slitgigt (osteoarthrosis eða arthrosis) er liðsjúkdómur þar sem liðbrjóskið byrjar að eyðast. Jafnframt verður þykknun á liðpokanum og á aðliggjandi beini og mjúkvefir í kringum liðinn verða fyrir áhrifum.

Slitgigt er mjög algengur gigtarsjúkdómur þar sem brjóskið í liðunum hrörnar smám saman. Þetta getur stafað af ýmsum orsökum, til dæmis of miklu álagi á brjóskið eða því að brjóskið sé sjúkt og þoli ekki eðlilegt álag. Slitgigt hefur oft verið lýst sem sliti, en það er í raun villandi, þar sem brjóskið þarfnast álags til að endurnýjast. Slitgigt er því betur lýst sem liðabilun.

Slitgigt getur komið fram á öllum aldri, en er algengari með hækkandi aldri og er algengasta orsök skertrar hreyfifærni hjá eldra fólki.

Við slitgigt verður ójafnvægi þannig að brjóskið í liðnum brotnar hraðar niður en það byggist upp. Brjóskið verður trefjótt og getur sprungið, og síðar getur það horfið alveg þannig að beinin nuddast hvert við annað. Algengt er að bólga og aukinn hiti komi fram í viðkomandi lið.

Fyrstu merki um slitgigt

Fyrstu merki slitgigtar geta verið verkur og stirðleiki í liðum á morgnana eða eftir að hafa setið kyrr lengi. Stirðleiki og skert hreyfigeta geta gert það erfitt að framkvæma athafnir sem áður voru auðveldar, til dæmis að ganga langar vegalengdir, stíga upp í strætó, reima skó eða fara í sokka.

Greining á slitgigt er oft gerð með hjálp röntgenrannsóknar, en einnig er hægt að greina hana út frá einkennum og klínískri skoðun. Það eru alltaf einkennin, en ekki röntgenniðurstöður, sem stýra meðferðinni.

​Slitgigt í baki

Slitgigt er einn af algengustu lífsstílssjúkdómum í vestrænum löndum. Bakvandamál eru ein af stærstu áskorununum í heilbrigðiskerfinu. Ósértækir bakverkir, þar með talið ýmsar tegundir gigtar í baki, eru um 80–90% tilfella, en taugarótaráhrif í 5–10% tilfella. Einkenni slitgigtar í baki birtast oft sem stirðleiki á morgnana, verkir við að hefja hreyfingu, skert hreyfigeta í baki og bakverkir við hvíld eftir líkamlega áreynslu.

Slitgigt í öxl

Slitgigt í öxl getur komið fram í öllum liðum axlarinnar. Slitgigt í axlarliðnum (scapulohumeralliðnum) er algengust, en slitbreytingar geta einnig orðið í bringubeins- og viðbeinsliðnum (sternoclavicularlið) og axlarhyrnuliðnum (acromioclavicularlið), þ.e. liðum viðbeinsins.

Slitgigt í öxl veldur smám saman skerðingu á hreyfigetu liðarins. Fyrstu einkenni eru skert geta til að lyfta handlegg út á við (abduction), snúa handlegg út á við og lyfta handlegg fram á við (extension). Verkir í mismunandi stöðum axlarinnar eru einnig merki um slit í öxl.

Slitgigt í úlnliðum og fingrum

Slitgigt í úlnliðum og fingrum hefur oft áhrif á sjálfan úlnliðinn, grunn- og miðfingurliði og grunnlið þumalsins. Slitgigt er yfirleitt einhliða, það er að segja aðeins á annarri hendi, og sú hendi sem mest er notuð verður yfirleitt fyrir áhrifum.

Einkenni slitgigtar geta oft verið svipuð og einkenni liðagigtar (rheumatoid gigt). Einn mikilvægur munur er að slitgigt veldur ekki aflögun liða, það er að segja, liðirnir breyta ekki lögun sinni eða útliti. Slitgigt í höndum og fingrum er áberandi þar sem höndin er notuð í nánast allar daglegar athafnir. Klassísk einkenni eru stirðleiki á morgnana sem lagast yfir daginn og eymsli, bólga eða verkir seinnipart dags sem tengjast álagi og vinnu með höndunum.

Slitgigt í mjöðm

Mjaðmarliðurinn er lykilliður í líkamanum þegar kemur að göngu og hlaupi. Allt álag frá fótunum þarf að flytjast áfram og upp í restina af líkamanum í gegnum mjaðmarliðinn. Þess vegna er slit á brjóski í mjaðmarliðnum mjög hamlandi. Einkenni slitgigtar í mjöðm koma smám saman og versna jafnt og þétt eftir því sem brjóskið í mjaðmarliðnum eyðist með tímanum. Einkenni eins og stirðleiki í mjöðm, skert geta til að rétta úr mjöðmum og skert geta til að snúa fótlegg inn á við eru fyrstu einkennin. Smám saman bætast við skert beygjugeta í mjöðm, verkir við hvíld, næturverkir og verkir við álagshreyfingar. Að lokum fer einstaklingurinn að færa þyngdina yfir á annan fótinn og verður haltur við gang.

Slitgigt í hné

Slitgigt í hné er algengasti sjúkdómurinn meðal gigtarsjúkdóma. Hnéð er liður sem er staðsettur á milli tveggja stöðugleikasvæða líkamans, mjaðmagrindar og ökkla. Því er hnéð háð góðum liðleika og góðri starfsemi á þessum svæðum.

Slitgigt í hné birtist fyrst og fremst sem verkir. Þessir verkir tengjast oft morgunstirðleika, skertri hreyfigetu í hnénu og læsingu í hnéliðnum. Athafnir sem fela í sér aukið álag og þyngdarburð eru verstu áreitin, svo sem hlaup, stökk og lyftingar. Í flestum tilvikum kemur einnig fram bólga eða vökvasöfnun í hnénu.

Slitgigt í ökkla og fæti

Slitgigt getur einnig haft áhrif á svæði í kringum fót og ökkla. Þar geta allir liðir milli háristarbeina (tarsals), framristarbeina (metatarsals), táa og ökklaliðarins (talocrural-liðarins) orðið fyrir áhrifum. Slitgigt í ökkla og fæti hefur mikil áhrif á daglegt líf sjúklinga þar sem þetta svæði verður stöðugt fyrir álagi yfir daginn við athafnir eins og göngu, hlaup en einnig við kyrrstöðu.

Einkenni slitgigtar í ökkla og fæti koma fram sem djúpir, skerandi verkir við þyngdarburð á fót og ökkla. Á fyrstu stigum geta einkennin minnkað eða horfið þegar svæðið hitnar, en síðar versna einkennin smám saman við áframhaldandi álag. Slitgigt í ökkla og fæti getur einnig haft áhrif á og leitt til þróunar annarra kvilla á svæðinu, svo sem hælspora, bólgu í hásin (achillessenubólgu) og bólgu í ilinni (iljarfellsbólga/plantar fasciitis).

Orsakir slitgigtar

Nákvæmar orsakir slitgigtar eru enn óþekktar. Hins vegar er talið að orsakirnar séu margþættar, þar sem erfðir, ofþyngd og aðrir lífsstílstengdir sjúkdómar, mismunandi gigtarsjúkdómar, lélegt blóðrásarkerfi og rangar líkamsstöður eru meðal helstu áhættuþátta.

Sá vefur sem verður fyrir áhrifum í slitgigt er brjóskið sem þekur beinin. Brjósk hefur enga eigin blóðrás, heldur nærist það með dreifingu (diffusion) úr vökvanum sem er í liðnum (liðvökva). Þessi vökvi endurnýjast reglulega í gegnum blóðrásina og blóðflæði í kringum liðinn.

Truflanir á þessum ferlum geta því haft áhrif á endurheimt og viðhald liðarins.

Liður sem er stirður og hreyfist ekki eðlilega getur þróað með sér vefjabreytingar í liðpokanum í kringum liðinn. Þetta leiðir einnig til verra blóðflæði til liðarins og þar með skertrar dreifingar næringarefna til brjósksins.

Fyrri áverkar á lið geta valdið stirðleika og skertri hreyfigetu í sjálfum liðnum.

Einkenni slitgigtar

Um það bil 8 af hverjum 10 finna fyrir einkennum slitgigtar einhvern tímann á ævinni. Margir sem hafa farið í röntgenrannsókn þar sem slitgigt greinist hafa lítil eða engin einkenni.

Því er ekki alltaf samræmi á milli þess að slitgigt sjáist á röntgenmyndum, né milli alvarleika röntgenbreytinga og verkja. Þegar slitgigt veldur einkennum birtast þau oftast sem verkir. Þessir verkir eru yfirleitt verstir við hreyfingu, sérstaklega við þyngdarberandi athafnir.

Algengt er að verkir komi við upphaf hreyfingar, þar á meðal óþægindi á morgnana, en þeir minnka smám saman þegar liðurinn hitnar. Hins vegar koma slitgigtarverkir oft aftur þegar hreyfingu lýkur og liðurinn er í hvíld.

Lyf gegn slitgigt

Til eru ýmis lyf sem eru notuð við slitgigt. Hins vegar er mikilvægt að hafa í huga að þessi lyf geta hvorki læknað orsakir né afleiðingar slitgigtar og að öll lyf hafa aukaverkanir sem lesa ætti um áður en þau eru notuð.

Í vægum tilfellum slitgigtar getur parasetamól (t.d. Panodil/Paratabs) dregið úr eða fjarlægt einkenni. Í alvarlegri tilfellum er parasetamól oft notað með NSAID-lyfjum (t.d. Íbúfen).

NSAID-lyf hafa hitalækkandi og bólgueyðandi áhrif, en rannsóknir sýna að áhrif þeirra eru skammvinn og geta leitt til aukinnar bólgu síðar í ferlinu. Í alvarlegustu tilfellum slitgigtar getur komið til greina að nota sprautur með barksterum. Þetta er oft síðasta úrræðið og í raun lokastigið áður en gripið er til skurðaðgerðar.

Við lítum á manneskjuna sem eina heild og stefnum að því að hámarka eigin aðstæður og úrræði líkamans með það að markmiði að draga úr notkun lyfja gegn slitgigtarverkjum.

Mismunagreiningar frá slitgigt

Slitgigt er aðeins einn af mörgum sjúkdómum sem geta haft áhrif á eða skaðað liðina okkar.

Til eru aðrir gigtarsjúkdómar, svo sem liðagigt (iktsýki), sóragigt (psoriasis), mænugangaþrengsli (spinal stenosis), hrygggigt (spondylartrose), þvagsýrugigt o.fl.

Hins vegar er klassískur munur á slitgigt og flestum öðrum gigtarsjúkdómum. Slitgigt brýtur liðinn niður vegna slits og álags, oft í samspili við aðra þætti, en flestir aðrir gigtarsjúkdómar eru af völdum truflana í ónæmiskerfinu. Það þýðir að ónæmiskerfið ræðst á eigin liði og brýtur þá smám saman niður.

Slitgigt og vinna

Annar hver einstaklingur sem þjáist af slitgigt finnur fyrir verkjum í vinnunni.

Þetta á bæði við um fólk sem stundar líkamlega erfiða vinnu og einnig kyrrsetuvinnu eða störf sem ættu ekki að vera líkamlega krefjandi.

Í slíkum tilfellum þróast verkirnir oft yfir í langvinnt ástand, sérstaklega ef ekki er hægt að laga vinnustellingar eða líkamsbeitingu.

Skurðaðgerð við slitgigt

Skurðaðgerð vegna slitgigtar eða þjálfun? Þetta er algengasta spurningin sem fólk með einkenni slitgigtar spyr.

Svarið er ekki einfalt né afdráttarlaust, þar sem það snýst um líðan einstaklingsins. Helstu leiðbeiningarnar eru þær að skurðaðgerð er algjört síðasta úrræði og kemur aðeins til greina þegar einkenni slitgigtarinnar eru alvarleg og verulega hamlandi.

Ef vafi leikur á má meta ýmsa þætti:

• Hversu miklar eru slitgigtarbreytingarnar samkvæmt röntgen- eða segulómun (MRI)?
• Hversu hamlandi er slitgigtin í þinni atvinnu?
• Hversu mörg dagleg verkefni getur þú ekki klárað vegna slitgigtar?
• Hversu mikil áhrif hafa slitgigtarverkir á svefninn?
• Hvernig hefur slitgigtin áhrif á andlega líðan?
• Hefur slitgigtin áhrif á einkalífið?

Ef sumir eða margir þessara eiga við um þig, þá eru til leiðir til að takast á við slitgigtina.

Hvað getur þú sjálf/ur/t gert vegna slitgigtar?

Fyrst og fremst er það reynsla okkar hér hjá Osteonordic að orsakir slitgigtar þurfi að greina og meðhöndla. Á stofunni erum við sérfræðingar einmitt á þessu sviði.

• • Hreyfing og þjálfun: Þjálfun er lykilþáttur í forvörnum og meðferð slitgigtar. Vöðvastyrkur í kringum liðinn og bætt blóðflæði styðja við heilbrigða starfsemi liðsins. Sjúkraþjálfari getur sett saman einstaklingsmiðað æfingaprógramm.

• • Ofþyngd: Ofþyngd ætti alltaf að vinna í, þar sem hún er ein af helstu orsökum slitgigtar. Aukakílóin valda meiri álagi á þyngdarberandi liði og  bein, því er þyngdartap afar mikilvægt í meðhöndlun slitgigtar.

• • Hollt mataræði: Mataræði gegnir einnig hlutverki í þróun og meðhöndlun slitgigtar. Nokkrar rannsóknir benda til þess að bólgueyðandi mataræði, sýru- og basajafnandi mataræði og ketó mataræði geti dregið úr gigtartengdum þáttum sem stuðla að þróun gigtarsjúkdóma.

• • Svefn og minni streita: Aukin streita og svefnleysi eru stórir þættir sem  stuðla að bólgum í líkamanum. Því er mikilvægt að draga úr streitu og hlúa að góðum svefni þegar rætt er um meðhöndlun slitgigtar.

Osteópatísk nálgun við slitgigt

Við sérhæfum okkur í greiningu og meðferð á orsökum slitgigtar. Teymið okkar meðhöndlar alla þætti sem tengjast mannslíkamanum, þar á meðal stoðkerfið, æðakerfið, taugakerfið, ónæmiskerfið, innri líffæri og hormónakerfið.

​