Starfræna röskun

Hver eru einkenni starfrænna raskana?

Almenn einkenni
Þreyta, einbeitingarerfiðleikar, höfuðverkur, minnistruflanir, svimi

Meltingarfæraeinkenni
Niðurgangur, hægðatregða, kviðverkir, uppþemba, bakflæði, brjóstsviði

Hjarta- og æðaeinkenni
Hjartsláttarónot, þrýstingur fyrir brjósti, mæði án áreynslu, „fiðrildi“ í maganum, hita- og/eða kaldsviti, munnþurrkur

Vöðva- og stoðkerfiseinkenni
Verkir í handleggjum, fótleggjum, baki og liðum almennt, verkir sem færast til um líkamann, tilfinning um lömun eða skertan kraft og skyntruflanir

Einkenni starfrænna raskana eru oft misjöfn og breytileg, bæði að eðli, styrkleika og staðsetningu. Oft er næmni í taugakerfinu aukin, sem þýðir að ljós, hljóð og jafnvel lítil áreynsla geta valdið álagi.

Starfshæfni er oft skert að því marki að erfitt er að sinna daglegu lífi eða vinnu.

Útilokunarskilyrði
Einkenni mega ekki skýrast betur af öðrum líkamlegum eða geðrænum sjúkdómi.
Sjúklingar mega ekki hafa alvarlega geðsjúkdóma, svo sem geðrof.
Aðalvandinn má ekki vera heilsukvíði.

Hvað eru starfrænar raskanir?

Starfræn röskun hefur orðið viðurkennd greining, þar sem viðurkennt er að fólk með þessa röskun hefur líkamleg einkenni. Þessi líkamlegu einkenni eru þess eðlis að þau hafa áhrif á daglegar athafnir og starfsgetu.

Sameiginlegt með hinum mörgu líkamlegu einkennum er að þau eru ekki rakin til ákveðins líkamlegs eða sálræns sjúkdóms, eins og til dæmis háþrýstings, Crohns-sjúkdóms eða bólguástands í sinum o.s.frv.

Einkennin hafa þó þróast yfir í sjúkdóm og teljast röskun þar sem heilinn og líkaminn eiga erfitt með að vinna saman og verða því auðveldlega ofhlaðin.

Því er talað um að líkami og heili séu ekki í jafnvægi og geti ekki unnið nægilega vel saman. Einkennin eru mörg, eins og áður hefur verið lýst, og sumir geta haft mörg einkenni á meðan aðrir hafa fá. Það sem er þó sameiginlegt er að lífsgæði fólks verða skert.

Hvernig er greining á starfrænum röskunum sett fram?

Oft hafa einstaklingar með þessa röskun gengið í gegnum langt greiningarferli á sjúkrahúsi. Algengt er að þeir fái að heyra að ekkert finnist í rannsóknum eins og til dæmis myndgreiningu og blóðprufum.

Til að hægt sé að gefa greininguna þarf viðkomandi að hafa haft einkenni í meira en 3 mánuði, og jafnvel sums staðar allt að 6 mánuði.

Hverjar eru orsakir starfrænna raskana?

Kenningar um orsakir eru enn óljósar, en ýmsar tilgátur hafa verið settar fram. Þar má nefna samspil taugakerfisins og líkamans.

Almennt er þó sammæli meðal vísindamanna um að um margþættar (multifactorial) orsakir sé að ræða.

Taugakerfið okkar

Ósjálfráða taugakerfið okkar skiptist í semjuhluta (drifkerfi/sympatíska kerfið) og hjásemjuhluta (sefkerfi/parasympatíska kerfið).

Semjuhluti kerfisins er svokallað „fight or flight“-kerfi sem gerir líkamanum kleift að takast á við erfiðar aðstæður. Það getur til dæmis virkjast fyrir próf, eftir áfall, við streitu í vinnu og margt fleira. Þegar þetta kerfi verður virkara verða ýmis lífeðlisfræðileg viðbrögð í líkamanum.

Eigin streituviðbragð líkamans fer í gang. Undirstúku-heiladinguls-nýrnahettuásinn (UHN-ásinn) verður virkari, en það er hormónakerfi í líkamanum sem veldur hækkun á adrenalíni, noradrenalíni og kortisóli. Þetta eru streituhormón sem gera okkur oft kleift að standa okkur betur í krefjandi aðstæðum.

Mikilvægi hormóna

Þegar streituhormónin okkar hækka dregur það almennt úr getu líkamans til að laga og endurnýja frumur. Það getur leitt til ýmiss konar bólguvandamála sem geta reynst erfið viðureignar. Einnig geta komið fram einkenni víðs vegar um líkamann sem virðast ekki tengjast líffærafræði eða augljósri orsök.

Þar að auki verður meltingarkerfið fyrir áhrifum þar sem líkaminn færir meltinguna aftar í forgangsröðinni. Ef heilinn telur að við séum í lífshættu er melting matar ekki það mikilvægasta.

Þess vegna geta margir sem búa við langvarandi álag á taugakerfinu fundið fyrir meltingarvandamálum, svo sem niðurgangi, hægðatregðu, kviðverkjum eða uppþembu. Sumir geta einnig þróað með sér minna þol fyrir ákveðnum fæðutegundum, þar sem þær krefjast meiri orku til að melta.

Ef taugakerfið hefur verið í of mikilli virkni í langan tíma getur það leitt til kulnunar. Þá lækka þolmörk líkamans fyrir áreiti.

Við það verður taugakerfið næmara og áreiti sem áður þótti eðlilegt getur þóttfyrirferðameira eða jafnvel sársaukafullt. Það getur til dæmis átt við um snertingu, meltingu, hreyfingu eða daglegar athafnir, sem geta þá valdið auknum einkennum.

Heilinn gerir ekki greinarmun á því hvort streitan er líkamleg, andleg eða efnafræðileg. Líkaminn bregst því á svipaðan hátt við ólíkum tegundum streitu.

Þess vegna getur fólk fundið fyrir svipuðum einkennum hvort sem orsökin er svefnleysi, fjárhagsáhyggjur, of mikil líkamleg áreynsla eða eitthvað allt annað.

Erfitt að rjúfa vítahringinn?

Daglegar venjur og hegðun geta haft mikil áhrif á hvernig einkenni birtast og þróast. Þar geta til dæmis matarvenjur og eigin skoðanir á líkamanum skipt máli. Sumir óttast að eitthvað í líkamanum sé skaddað eða geti auðveldlega skemmst, þrátt fyrir að líkaminn sé í raun sterkur og þolinn.

Hins vegar geta aðrir fallið í þá gryfju að telja mikla hreyfingu vera einu lausnina. Þá er hætta á of miklu álagi, sem getur leitt til þess að viðkomandi þarf að hvílast í marga daga eða jafnvel vikur á eftir.

Vert er að hafa í huga að „álag“ felst ekki aðeins í líkamsrækt eða styrktarþjálfun. Félagslegar athafnir og annað sem krefst orku geta einnig reynt á líkamann og taugakerfið.

Aðrir ytri þættir, svo sem fjárhagsstaða, félagsleg staða, hjónaband og almennt hversu vel daglegt líf gengur, geta einnig haft áhrif á einkenni.

Því getur einstaklingurinn sjálfur haft veruleg áhrif á þróun einkenna sinna. Þekking á eigin líkama og fræðsla um hvernig hann bregst við eru mikilvæg skref til að rjúfa neikvæðan vítahring.

Ójafnvægi í ósjálfráða taugakerfinu getur einnig átt þátt í einkennum. Ósjálfráða taugakerfið stjórnar starfsemi innri líffæra og bregst við því hvernig líkaminn metur ógn eða álag. Ef vandamál eru til staðar í líffærum, til dæmis vegna sjúkdóma, skertrar meltingar eða annarra þátta, getur það aukið álag á taugakerfið og þannig stuðlað að auknum verkjum, til dæmis í hálsi eða baki.

Einnig geta komið upp aðstæður þar sem velja þarf á milli ólíkra kosta. Til dæmis getur lyfjameðferð dregið úr sumum einkennum en jafnframt valdið öðrum. Slíkar ákvarðanir ætti ávallt að taka í samráði við lækni, þar sem metið er hvaða meðferð og hvaða aukaverkanir eru ásættanlegar fyrir hvern einstakling. Því er sjaldnast um einfaldar eða einhlítar skýringar að ræða þegar kemur að langvinnum einkennum.

Ástæður þess að langvinn og flókin einkenni viðhaldast eru nær alltaf margþættar. Þess vegna er mikilvægt að nálgast vandann út frá víðtæku og heildrænu sjónarhorni.

Góð ráð við starfrænum einkennum

Mikilvægt er að hafa í huga að þau einkenni sem einstaklingurinn upplifir eru raunveruleg. Þess vegna er mikilvægt að heilbrigðisstarfsfólk viðurkenni vandann en afgreiði hann ekki með setningum á borð við: „Þetta er líklega bara sálrænt“ eða „Það er ekkert að þér.“

Ef einstaklingur upplifir ekki að einkenni hans séu tekin alvarlega getur verið erfitt fyrir heilbrigðiskerfið að veita viðeigandi aðstoð og þá er hætta á að hann sitji fastur í kerfinu án þess að fá lausn á sínum vanda.

Jafnframt skiptir máli að einstaklingurinn geti sætt sig við núverandi stöðu og horft fram á veginn.

Því næst getur verið gagnlegt að kortleggja hvaða einkenni eru til staðar og hvaða þættir kunna að kalla þau fram eða gera þau verri. Þegar búið er að greina einkennin og mögulegar orsakir þeirra er hægt að hefja markvissa vinnu með þau og smám saman auka þolmörk líkamans gagnvart þeim.

Mikilvægt er þó að hafa í huga að líkaminn hefur ákveðna forgangsröðun þegar kemur að bata og aðlögun. Ef þú ert á tímabili þar sem langvarandi streita hefur mikil áhrif og allt reynist erfitt getur verið nauðsynlegt að takast fyrst á við streituna áður en unnið er með aðra mikilvæga þætti.

Ef streita er hluti af daglegu lífi, hvort sem það er í vinnunni, heima eða annars staðar, getur verið gagnlegt að setja skýr mörk, bæði gagnvart sjálfum sér og öðrum. Þannig minnka líkurnar á að þér verði ýtt út fyrir þægindarammann án þess að hafa stjórn á aðstæðunum.

Það getur einnig hjálpað að skipuleggja daginn með því að taka frá tíma í dagatalinu fyrir þau verkefni sem þarf að sinna. Með því dregur úr þeirri orku sem fer í að velta stöðugt fyrir sér hvað eigi eftir að gera.

Hugleiðsla getur verið gagnlegt verkfæri til að ná betri tengingu við sjálfan sig og stuðla að rólegri og dýpri öndun. Hún getur verið allt frá nokkrum mínútum nokkrum sinnum á dag upp í eina lengri hugleiðslu á dag. Það sem skiptir mestu máli er að finna það sem hentar hverjum og einum.

Líkamleg þjálfun og starfræn einkenni

Mikilvægt er að byggja þjálfun upp smám saman og laga hana að þeim vanda sem verið er að glíma við. Þannig má draga úr hættu á að lenda í „rússíbanasveiflum“, þar sem miklar framfarir skiptast á við bakslag. Markmiðið er að upplifa stöðugar framfarir, jafnvel þótt þær séu litlar, og öðlast jákvæða reynslu og árangur af þjálfuninni. Mikilvægt er að finna hreyfingu eða líkamsrækt sem vekur áhuga og auðvelt er að halda áfram með.

Þetta eykur líkurnar á að viðhalda hvatningu til að hreyfa sig og getur hjálpað til við að rjúfa neikvæðan vítahring.

Forvarnir gegn starfrænum einkennum

Starfræn einkenni geta verið væg og tímabundin, en þau geta einnig orðið langvarandi og haft veruleg áhrif á daglegt líf. Mikilvægt er að hafa í huga að slík einkenni geta komið fram í kjölfar slyss eða áverka og því er ekki alltaf hægt að koma í veg fyrir þau.

Sé litið á heildarmyndina vitum við þó að líkaminn starfar best þegar hann er í jafnvægi. Ef líkaminn hefur ekki verið undir miklu og langvarandi álagi áður en slys eða veikindi verða, getur það dregið úr líkum á að þróa með sér starfræn einkenni.

Lífsstílsþættir eins og mataræði, reykingar, áfengisneysla, hreyfing, lyfjanotkun, svefn og streita skipta miklu máli fyrir almenna heilsu. Með því að borða fjölbreytt og næringarríkt fæði, stunda reglulega hreyfingu sem veitir ánægju, takmarka áfengisneyslu og reykingar, sofa nægilega og vinna markvisst með streitu má skapa góðar forsendur fyrir bata og draga úr hættu á að einkenni versni.

Starfrænar raskanir hjá börnum og unglingum

Talið er að 4–10% barna og unglinga glími við starfrænar raskanir. Hjá yngstu börnunum er enginn marktækur munur á milli drengja og stúlkna, en eftir því sem börnin eldast verður hlutfall stúlkna hærra.

Algengustu einkennin eru:

• Höfuðverkur
• Kviðverkir
• Langvarandi þreyta
• Vöðva- og liðverkir

Líkt og hjá fullorðnum geta starfrænar raskanir átt sér margar og samverkandi orsakir. Þær geta meðal annars tengst áföllum í æsku, fyrri veikindum, starfsemi ónæmiskerfisins eða félagslegum þáttum sem tengjast daglegu lífi barnsins.

Við greiningu fer fram ítarleg skoðun á sjúkrasögu barnsins og er þátttaka foreldra mikilvægur hluti af ferlinu. Þetta á sérstaklega við um börn yngri en 9–10 ára, þar sem þau geta átt erfitt með að lýsa einkennum sínum með skýrum hætti. Einnig er gjarnan litið til aðstæðna í leikskóla eða skóla, fjölskylduaðstæðna og framkvæmd almennrar líkamsskoðunar, þar á meðal mælinga á hæð, þyngd og öðrum viðeigandi þáttum.

Meðferð barna beinist fyrst og fremst að því að styðja barnið þar sem það er statt hverju sinni og styrkja það stuðningsnet sem umlykur það. Markmiðið er að skapa sem bestar aðstæður fyrir barnið bæði heima, í skóla og í frítíma.

Handvirk meðferð getur einnig verið gagnleg til að róa taugakerfið, draga úr verkjum og styðja við náttúrulega sjálfsgræðslu líkamans. Auk þess getur verið ástæða til að skoða mataræði, hreyfingu og aðra lífsstílsþætti sem geta haft áhrif á líðan barnsins.

Hvað getur osteópatía gert?

Osteópatía er heildrænt meðferðarform sem leitast við að greina bæði einkenni þín og undirliggjandi orsakir þeirra og skoða hvernig þessir þættir tengjast hver öðrum.

Í osteópatíu er unnið út frá fimm meginþáttum:

• Stoðkerfi (vöðvar, liðir o.fl.)
• Taugakerfi
• Innkirtlakerfi (hormón)
• Öndunar- og blóðrásarkerfi
• Líf, sál og félagslegir þættir (t.d. streita, ytri áhrifaþættir og hvernig þú bregst við einkennum þínum)

Þess vegna hefst meðferðin á ítarlegu samtali þar sem farið er yfir þessa þætti til að meta hvort fleiri en ein orsök geti legið að baki einkennunum. Markmiðið er að ná betra jafnvægi milli líkamans og taugakerfisins. Það er sjaldnast nægilegt að einblína eingöngu á stoðkerfið ef viðkomandi glímir jafnframt við meltingarvandamál, mikla streitu eða aðra þætti sem geta haft áhrif á líðanina.

Líkaminn forgangsraðar alltaf þeim kerfum sem eru mikilvægust fyrir afkomu hans. Til dæmis hefur heilinn forgang fram yfir meltingarkerfið og meltingarkerfið getur haft forgang fram yfir stoðkerfið. Sum kerfi líkamans eru einfaldlega mikilvægari en önnur þegar kemur að því að viðhalda eðlilegri starfsemi og lífi.

Meðferð er því ávallt sniðin að þörfum hvers einstaklings, þar sem ólík kerfi geta þurft mismunandi athygli. Hún getur meðal annars falið í sér stigvaxandi endurhæfingu, ráðgjöf um mataræði og lífsstíl, handvirka meðferð og fræðslu sem hjálpar þér að skilja líkamann betur og taka virkari þátt í eigin bata.

Því meiri þekkingu sem þú hefur á líkamanum, einkennum þínum og verkjum, því betur geturðu sjálf/ur/t aðlagað daglegt líf, tekist á við áskoranir og tekið upplýstar ákvarðanir sem stuðla að betri líðan og minni verkjum.

Hjá Osteonordic lítum við á manneskjuna sem heild. Við leggjum áherslu á að skilja hvernig mismunandi kerfi líkamans vinna saman og beitum heildrænni nálgun í meðferðinni. Markmið okkar er því ekki aðeins að draga úr verkjum heldur einnig að stuðla að betri starfsemi líkamans og auknum lífsgæðum til lengri tíma.