Framristarsig

Hrörnun í framrist

Öll ofangreind hugtök lýsa hrörnun í framristinni; þ.e. versnun á ástandi fótarins með tímanum, þar sem bandvefur og liðbönd milli beina og liða í framrist falla saman, þ.e.a.s. þverboginn (framboginn) fellur saman, þannig að það verður aukið álag á liðhöfuðum og taugum í framrist.

Venjulega er fótur með „þverboga“ undir framrist, sem þýðir að þegar stígið er í fótinn er mesta álagið undir stóru tá og litlu tá. Þetta skapar ákveðin teygjanleg áhrif þar sem liðirnir í miðtánum þremur færast niður undir álagi og svo til baka á „sinn stað“ þegar fætinum er lyft upp aftur.

Þegar framristarsig er til staðar finna miðtærnar þrjár fyrst fyrir álaginu þegar stigið er í fótinn.

Flestir sem þjást af framristarsigi eru með svokallað „mjúkt/leiðréttanlegt“ sig. Þetta þýðir að með örlitlum þrýstingi undir fótinn (ofar á fætinum heldur en sigið) er hægt að leiðrétta stöðu fótarins og táa.

Aðrir hafa „fasta“ stöðu þar sem ekki er hægt að lyfta fætinum strax á sinn stað. Þetta er oftast vegna þess að tærnar komast ekki að á staðnum sem þær ættu að vera og þar af leiðandi eru liðhöfuðum þrýst niður.

Einkenni framristarsigs

Framrsitarsig veldur:

• Auknum þrýstingi á húðina undir miðtánum þremur sem getur leitt til myndar á húðþekju sem getur verið viðkvæm.
• Auknum þrýstingi á sumar taugarnar sem fara í tærnar. Þetta getur valdið dofa eða  sársauka.
• Því að sumir upplifa tilfinningu eins og þeir gangi á litlum steini eða slíku, sem er þó ekki til staðar.
• Álagi á bæði beygju- og teygjusinar.
• Því að tær eru dregnar upp í svokallaða hamartáarstöðu – stöðu sem getur valdið þrýstingi á táoddinn og jafnvel ofan á tánni.

Einkenni framrsitarsigs eru oft einkenni undir liðahöfuðum 2., 3. og 4. táar. Sársaukinn kemur sérstaklega í upphafi hreyfingar. Meðan á hreyfingu stendur geta einkennin létt, svo koma þau aftur eftir hreyfinguna og stundum líka á nóttunni eða í hvíld.

Lýsa má einkunnum eins og að ganga á krumpuðum sokki, eða eins og að hafa stein í skónum. Sársauki getur verið mismunandi, allt frá vægum óþægindum til mjög alvarlegra verkja.

Það er sjaldan sem einkenni er að sjá undir framristinni. Það getur þó verið almennur roði, bólga og hiti undir nokkrum liðhöfðum.

Orsakir kvillans

Orsakir framristarsigs geta verið vanstarfsemi í hormónakerfinu (t.d. meðganga eða ójafnvægi í efnaskiptum), endurteknar þungar lyftingar, gigtarsjúkdómar, skertur styrkur fótvöðvum eða neikvætt álag á taugakerfi fótarins.

Fleiri ástæður gætu verið:

• Erfðir. Ef foreldrar þínir eru með breiða, flata framrist getur það verið orsök sjúkdómsins.
• Skortur á liðleika og þröngir hásar sem setja mikið álag á framristina.
• Aukið álag við standandi/gangandi vinnu á hörðum, köldum gólfum hefur einnig aukna tilhneigingu til þróunar á kvillanum.
• Ofþyngd og/eða mikið álag, t.d. langhlaup
• Það hefur aldrei verið staðfest með rannsóknum að háhælaðir skór valdi framristarsigi, en það er enginn vafi á því að það getur gert einkennin verri.
• Því fleiri þunganir því aukin hætta er á að konur fái þennan kvilla.
• Í sumum tilfellum stafar sársauki í framrist af því að liðirnir í ristinni hafa farið úr lið eða eyðilagst að hluta til af völdum slitgigtar, iktsýkis eða liðbólgu.

Liðagigt og framristarsig

Gigt getur valdið fótakvillum – Ef lækni grunar að fótakvilli stafi af liðagigt er venjulega vísað til gigtarlæknis.

Liðagigt getur komið fram í fótum sem og í öðrum liðum líkamans. Það getur valdið sársauka og dregið úr hreyfigetu í fætinum.

Á fótum geta td. hnútar myndast sem geta breytt staðsetningu táa og valdið  gigtarhnúða. Þetta getur valdið siggi, líkþornum og inngrónum nöglum.

Í þessum tilvikum gæti verið gagnlegt að fá meðhöndlun frá meðferðaraðila sem hefur sérhæft sig í fótameðferðum.

Meðhöndlun

Fyrsta skrefið í meðhöndlun á framristarsigi er að ákvarða orsökina. Mismunandi tilfelli geta krafist mismunandi meðferða, en læknirinn þinn/meðferðaraðili mun líklega mæla með íhaldssamri nálgun sem fyrsta skrefi í meðferðaráætluninni.

Hægt er að prófa bólgueyðandi meðferðir, sem geta falið í sér kælipoka og bólgueyðandi lyf, eins og panodil og íbúfen. Þetta getur veitt tímabundin létti frá sársauka, en gagnast ekki við meðhöndlun á rót vandans.

Skóinnlegg eru oft notuð sem hluti af íhaldssamri meðferð. Hvaða innlegg á að nota fer venjulega eftir ástandinu. Hægt er að lesa meira um þetta neðar í greininni.

Í sumum tilfellum getur læknir gefið sprautur, allt eftir orsök sársaukans. Lyfið hindrar sársaukaskilaboð í gegnum taugar frá fæti. Áhættan getur falið í sér varanlegan dofa á svæðum í fætinum, þannig að það ætti alltaf að ræða ávinning og áhættu þessarar meðferðar við lækni.

Skurðaðgerð kemur til greina í þeim tilvikum þar sem áhrif íhaldssamrar meðferðar hafa ekki tilætluð áhrif. Skurðaðgerðin getur falið í sér að endurstilla beinin í fótunum. Hægt er að fjarlægja hluta beina og skera á liðbönd eða sinar til að reyna að draga úr áhrifum þyngdar á ristina. Aftur, ætti að íhuga vandlega ávinning og áhættu með lækni.

Hvaða skófatnað ætti að nota við framristarsig?

Leita skal eftir skóm með gott pláss fyrir fæturna, hreyfanleika og stuðning. Skórinn þarf að leyfa hreyfingu og um leið styðja við fótinn.

Stærð skófatnaðar

• Lengdin á að vera 10-15 mm lengri en fóturinn (fóturinn rennur fram ca. 5 mm).
• Börn sem eru að stækka þurfa að hafa 7-10 mm sem vaxtarpláss.
• Það verður að vera pláss til að dreifa tánum.
• Skór eiga að vera beinir að innan sem gefur pláss fyrir beina stóru tá.
• Tárými verður að vera svo hátt að það sé pláss til að hreyfa tærnar frjálslega.
• Kaupa skó í lok dags – þá eru fæturnir oft með bjúg eftir daginn.
• Það besta fyrir framristarsig er að velja skófatnað með stöðugan sóla, án þess að hann sé alveg stífur (þ.e.a.s. hvorki klossa né fjallgönguskó). Um er að ræða nútíma hlaupa/gönguskó sem gefa ekki of mikið eftir þegar stigið er harkalega í þá en eru um leið úr efni sem veitir höggdeyfingu.

Hælahæð skófatnaðar

• Hælahæð 1-2 cm. Álag er á framristinni af háum hælum og getur valdið sigi og verkjum til lengri tíma litið.

Sóli skófatnaðar

• Á að vera mjúkur og beygjanlegur þannig að vöðvastarfsemi og hreyfigeta varðveitist sem best.
• Höggdeyfing er kostur.

Framfótarpúði

Ef um er að ræða mjúkan/leiðréttanlegan fót er hægt að nota innlegg með svokölluðum framfótarpúða. Þetta er innleggssóli með púða sem lyftir fætinum á sinn stað undir álagi. Mikilvægt er að sólinn passi fyrir fótinn. Sóli með innbyggðum púða virkar betur en laus púði.

Einnig er það kostur ef skórinn er með innsóla sem hægt er að fjarlægja. Þetta gefur möguleikann á að setja framfótarpúðann þétt inn í skóinn sem er mikilvægt í þessari meðferð.

Rétt staðsetning púðans er afar mikilvæg. Hann verður að vera staðsettur nákvæmlega í miðju undir framrist.

„Laus“ púði

Stærð púðans sem tilgreind er á pakkanum gefur venjulega til kynna hæð hans. Byrja á með stærð sem jafngildir miðstærð og prófa sig síðan áfram þaðan.

Staðsetning og stærð eru sjaldan fullkomin í fyrstu tilraun. Maður verður að prófa sig áfram með það.

Því miður eru ekki öll vandamál leyst þegar púðanum er komið fyrir í góðum skóm. Það tekur líkamann og fótinn tíma að venjast breyttu jafnvægi.

Sveigð innlegg og skór með vögguform

Ef fóturinn er stífur/fastur hefur púði engin áhrif – þvert á móti. Hér er nauðsynlegt að vera með sveigð innlegg sem gefur pláss fyrir ristarsigið. Það verður að vera framleitt sérstaklega fyrir hvern og einn.

Skór með vögguform (rocker shaped) henta fyrir suma sem nota til dæmis MBT skó. Þeir gera það að verkum að maður „rúllar“ sér fram yfir fótinn sem hefur ekki sama álag á liðinn. Margir eiga erfitt með að venjast þessu og því miður hjálpar þetta ekki öllum.

Stuðnings- og lokunarbúnaður á skóm

• Hællinn á skónum verður að vera stöðugur og halda þétt utan um hælinn á fætinum.
• Innanverður hællinn á skónum á að mynda ákveðna skál sem lengist fram með ilinni, þannig að fóturinn renni ekki fram í skónum.
• Opið í skónum ætti að vera eins lítið/stutt og hægt er svo að fóturinn haldist þétt í skónum.
• Fast efni frá sóla upp að lokunarbúnaði á skóm tryggir stöðugleika.
• Lokunarbúnaður verður að vera stillanlegur, annað hvort með reimum eða frönskum rennilás.

Oft fara óþægindin versnandi fyrstu 3 vikurnar áður en þeim linnir. Þolinmæðin þrautir vinnur allar. Til lengri tíma litið geta innlegg veitt mjög mikinn létti. Hjá mörgum minnka óþægindin sem betur fer með tímanum (árunum). Hins vegar verða sumir að nota innlegg alla ævi.

Osteópatía og framristarsig

Osteópatía lítur heildrænt á vandamálin og reynir að finna orsakasamhengi sem geta skipt máli fyrir þróun framristarsigs.

Osteópatía meðhöndlar til dæmis líffærakerfin þannig að efnaskiptin virki betur, það verði betra blóðflæði niður í fótinn til að stuðla að lækningu og róar taugakerfið þannig að spenna í vöðvum og bandvef minnki.

Einnig vinnur osteópatía með stoðvandamál í mjóbaki, mjaðmagrind, mjöðmum, hnjám og í fætinum sjálfum ef það á við. Sem osteópatar munum við einnig mæla með aðferðum sem hægt er að tileinka sér með eigin úrfærslum til að vinna á kvillanum. Þetta geta verið ráðleggingar um æfingar, mataræði, streitustig, svefn o.fl. sem getur haft áhrif á framristarsig.

Er hægt að losna við framristarsig með þjálfun?

Sem betur fer er alls ekki ómögulegt að leiðrétta skaðann af framristarsigi. Hægt er að forðast háa hæla, fá sér innlegg/framfótarpúða í skóna og gera æfingar þar sem unnið er með hreyfigetu og styrk fótarins.

Halda fótunum sterkum og sveigjanlegum

Mikilvægt er að halda fótunum sterkum og sveigjanlegum. Ef þú átt í vandræðum með fæturna getur það haft áhrif á allan líkamann og valdið kvillum í hnjám, mjöðmum, baki, hálsi og jafnvel höfuðverk.

Vera vakandi fyrir verkjum og óþægindum

Ef vandamál eru til staðar í fótum, verkir og/eða óþægindi, ætti að leita til læknis, sjúkraþjálfara eða osteópata. Ef þú finnur fyrir sársauka eða óþægindum við að framkvæma ákveðnar fótaæfingar ætti að hætta strax og halda áfram með næstu fótaæfingar.

Æfa fæturna daglega

Til að ná sem bestum árangri á að gera æfingar fyrir fætur einu sinni á dag. Gott ráð er að gera æfingarnar á meðan maður situr t.d. í sófanum á kvöldin eða við borðstofuborðið eftir matinn.